ĐẶT LỊCH
Vì sao cùng một bệnh, mỗi người lại cần hướng điều trị khác nhau
Ba người cùng đau dạ dày – ba hướng điều trị hoàn toàn khác biệt
Ba người đến khám, cả ba đều nói: “Bác sĩ ơi, tôi bị đau dạ dày.”
Cả ba đều đã nội soi, chẩn đoán: viêm loét dạ dày.
Nhưng khi bác sĩ Đông y hỏi kỹ hơn, bức tranh hoàn toàn khác nhau:
Người thứ nhất:
Đau bụng khi đói, ăn vào đỡ. Hay ợ chua. Miệng đắng, cáu gắt dễ nổi giận. Ngực tức, thở dài.
Người thứ hai:
Đau âm ỉ, không khoẻ ăn. Ăn ít đã no. Mệt mỏi, tay chân lạnh. Đại tiện phân lỏng.
Người thứ ba:
Đau như bị xiết, đau cố định một chỗ. Ăn vào đau hơn. Miệng khô nhưng không muốn uống nhiều nước.
Cả ba đều “đau dạ dày” – nhưng cơ chế bệnh hoàn toàn khác nhau:
- Người thứ nhất: Can khí phạm vị – gan bị ứ trệ, khí can đi ngang sang dạ dày.
- Người thứ hai: Tỳ vị hư hàn – tỳ dạ dày yếu, không đủ khí ấm.
- Người thứ ba: Huyết ứ – máu lưu thông không tốt, gây đau cố định.
Nếu cả ba cùng uống một bài thuốc chữa “đau dạ dày” → chỉ có một người có thể khá, hai người còn lại sẽ không đỡ, hoặc thậm chí nặng hơn.
Đây chính là lý do vì sao cùng một bệnh, mỗi người lại cần hướng điều trị khác nhau.
“Cùng bệnh, dị trị” – nguyên tắc cốt lõi của Đông y
Trong Y học Cổ truyền có câu:
“Đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị”
(同病异治，异病同治)
Nghĩa là:
- Cùng bệnh, khác cách trị: Cùng tên gọi bệnh nhưng cơ chế khác → điều trị khác.
- Khác bệnh, cùng cách trị: Khác tên gọi bệnh nhưng cùng cơ chế → điều trị giống nhau.
Nguyên tắc này nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng thực ra rất logic:
Đông y không chữa theo tên gọi bệnh – mà chữa theo cơ chế sinh bệnh.
Vì vậy:
- Hai người cùng “mất ngủ” nhưng một người cần bổ thận, người kia cần sơ can.
- Hai người một “đau đầu”, một “rối loạn kinh nguyệt” – nhưng cùng do huyết hư → có thể dùng cùng hướng bổ huyết.
Vì sao cùng bệnh nhưng cơ chế lại khác nhau?
Có ba yếu tố chính khiến cùng một bệnh nhưng mỗi người lại có cơ chế khác:
1. Thể trạng gốc khác nhau
Mỗi người sinh ra đã có thiên phú thể chất khác nhau:
- Người này tỳ vị sẵn yếu.
- Người kia can khí sẵn nóng.
- Người nọ thận khí sẵn kém.
Khi gặp cùng một yếu tố gây bệnh (stress, ăn uống sai, thiếu ngủ), cơ thể sẽ phản ứng theo khuynh hướng yếu sẵn có.
Ví dụ:
- Người tỳ yếu gặp stress → rối loạn tiêu hoá.
- Người can nóng gặp stress → đau đầu, mất ngủ, cáu gắt.
2. Nguyên nhân sinh bệnh khác nhau
Cùng một bệnh, nhưng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân:
Ví dụ: Mất ngủ
- Người A: Do stress kéo dài → can khí uất → mất ngủ.
- Người B: Do suy nghĩ nhiều → tâm tỳ hư → mất ngủ.
- Người C: Do làm việc quá sức → thận âm cạn → mất ngủ.
Ba người đều “mất ngủ”, nhưng nguồn gốc khác nhau → hướng điều trị phải khác.
3. Giai đoạn bệnh khác nhau
Cùng một bệnh, nhưng đang ở giai đoạn khác nhau:
- Giai đoạn đầu: Bệnh còn ở tầng nông, chủ yếu khí bị ứ trệ.
- Giai đoạn giữa: Bệnh đã ảnh hưởng đến tạng, sinh ra đàm, thấp, huyết ứ.
- Giai đoạn muộn: Tạng phủ đã hư, khí huyết suy yếu.
→ Giai đoạn khác nhau, phương pháp điều trị hoàn toàn khác.
Ví dụ:
- Giai đoạn đầu: Sơ can giải uất, điều hoà khí cơ.
- Giai đoạn giữa: Vừa sơ can, vừa hoá đàm.
- Giai đoạn muộn: Bổ tạng, dưỡng khí huyết.
Ví dụ cụ thể: Mất ngủ – bốn người, bốn hướng điều trị
Để thấy rõ hơn, hãy xem bốn người cùng “mất ngủ” – nhưng phải điều trị hoàn toàn khác nhau:
Người thứ nhất: Mất ngủ do tâm – thận bất giao
Triệu chứng:
Khó ngủ, hay tỉnh giữa đêm. Đầu óc quay cuồng suy nghĩ. Lòng bàn tay nóng, miệng khô. Tim đánh nhanh, đôi khi hồi hộp.
Cơ chế:
Thận âm yếu, không đủ kiềm chế tâm hỏa. Hỏa bốc lên làm thần không yên.
Hướng điều trị:
Bổ thận âm, giáng tâm hỏa. Giúp âm dương giao hoà, thần tự yên.
Phương hướng thuốc:
Hoàng Liên A Giao Thang (黄连阿胶汤), Thiên Vương Bổ Tâm Đan (天王补心丹).
Người thứ hai: Mất ngủ do can khí uất
Triệu chứng:
Ngủ chập chờn, mơ nhiều. Hay thở dài, ngực tức, hai sườn đầy. Dễ cáu gắt, miệng đắng. Đầu nặng buổi sáng.
Cơ chế:
Gan chủ sơ tiết, nếu khí can ứ trệ → khí huyết không lưu thông → não không được nuôi dưỡng đúng nhịp → thần không yên.
Hướng điều trị:
Sơ can giải uất, giúp khí lưu thông.
Phương hướng thuốc:
Tiêu Dao Tán (逍遥散), Sơ Can Giải Uất Thang (疏肝解郁汤).
Người thứ ba: Mất ngủ do tỳ – tâm hư
Triệu chứng:
Khó ngủ, hay giật mình. Suy nghĩ nhiều, lo lắng. Mệt mỏi, ăn ít, đầy bụng. Da nhợt nhạt, môi không hồng.
Cơ chế:
Suy nghĩ quá nhiều → hao tâm tỳ → tỳ không sinh đủ khí huyết → tâm không có gì để nuôi thần → mất ngủ.
Hướng điều trị:
Bổ tỳ, sinh khí huyết, dưỡng tâm.
Phương hướng thuốc:
Quy Tỳ Thang (归脾汤).
Người thứ tư: Mất ngủ do đàm nhiệt
Triệu chứng:
Ngủ không yên, hay giật mình, ác mộng. Ngực tức, tâm phiền. Miệng đắng, buồn nôn. Lưỡi rêu dày, vàng nhờn.
Cơ chế:
Đàm nhiệt nội sinh, cản trở khí cơ, làm thần không yên.
Hướng điều trị:
Thanh đàm nhiệt, hòa vị an thần.
Phương hướng thuốc:
Ôn Đảm Thang (温胆汤).
Bốn người đều mất ngủ.
Nhưng:
- Người một cần bổ thận, giáng hỏa.
- Người hai cần sơ can.
- Người ba cần bổ tỳ, sinh huyết.
- Người bốn cần thanh đàm nhiệt.
Nếu cả bốn cùng uống một loại thuốc an thần → chỉ có thể tạm giảm triệu chứng, nhưng không giải quyết được gốc.
Làm thế nào để xác định đúng hướng điều trị?
Đây chính là vai trò của biện chứng – phương pháp chẩn đoán cốt lõi của Đông y.
Bác sĩ Đông y không chỉ hỏi:
“Anh bị bệnh gì?”
Mà còn hỏi rất kỹ:
- Bệnh bắt đầu từ khi nào? Có sự kiện gì xảy ra không?
- Triệu chứng xuất hiện lúc nào trong ngày? Giảm hay tăng khi nào?
- Ăn uống như thế nào? Tiêu hoá có tốt không?
- Đại – tiểu tiện ra sao?
- Ngủ thế nào? Giấc ngủ có sâu không?
- Cảm xúc gần đây ra sao?
- Có sợ lạnh hay sợ nóng không?
Đồng thời:
- Nhìn: Sắc mặt, lưỡi (màu lưỡi, lớp rêu), thần thái.
- Bắt mạch: Cảm nhận tình trạng khí huyết, tạng phủ qua mạch.
Từ tất cả thông tin này, bác sĩ tổng hợp – phân tích – biện chứng để xác định:
- Bệnh ở tạng nào? (Tỳ, can, tâm, thận…)
- Hư hay thực? (Cơ thể thiếu hay thừa)
- Hàn hay nhiệt? (Lạnh hay nóng)
- Khí huyết âm dương ở trạng thái nào?
Chỉ khi đã rõ → mới lập phương án điều trị.
Vì sao không thể dùng “công thức chung” cho tất cả mọi người?
Nhiều người hỏi:
“Vì sao không có một bài thuốc chữa mất ngủ cho tất cả mọi người?”
Câu trả lời:
Vì cơ thể mỗi người là một hệ thống riêng biệt.
Giống như:
- Hai chiếc xe cùng bị hỏng – nhưng một chiếc hết xăng, một chiếc hỏng phanh.
- Hai cây cùng héo – nhưng một cây thiếu nước, một cây bị ngập úng.
Nếu chỉ dựa vào triệu chứng bề ngoài (xe không chạy, cây héo) mà xử lý giống nhau → không giải quyết được vấn đề, thậm chí còn làm hỏng thêm.
Đông y không có “thuốc vạn năng”.
Mỗi người cần được phân tích kỹ – biện chứng rõ – điều trị riêng.
Vậy tự đọc triệu chứng rồi tự mua thuốc có được không?
Không nên.
Vì:
1. Triệu chứng có thể giống nhau nhưng cơ chế khác nhau
Ví dụ:
- Cùng “mệt mỏi” nhưng có thể do khí hư, huyết hư, âm hư, hoặc dương hư.
- Tự mua thuốc bổ mà không biết mình thiếu gì → rất dễ sai.
2. Một người có thể có nhiều vấn đề cùng lúc
Ví dụ:
- Vừa khí hư, vừa huyết ứ.
- Vừa âm hư, vừa có đàm thấp.
→ Không phải bổ một thứ là được, mà phải có thứ tự điều trị.
3. Thuốc bổ cũng có tác dụng phụ nếu dùng sai
- Bổ khí quá → sinh đàm.
- Bổ âm quá → sinh thấp, ảnh hưởng tiêu hoá.
- Thanh nhiệt quá → tổn dương, người lạnh hơn.
Điều trị Đông y không phải “ăn thuốc bổ” – mà là cân bằng lại cơ thể.
Kết luận: Đông y chữa người – không chỉ chữa bệnh
Cùng một bệnh – nhưng mỗi người lại cần hướng điều trị khác nhau.
Vì:
- Thể trạng gốc khác nhau.
- Nguyên nhân sinh bệnh khác nhau.
- Giai đoạn bệnh khác nhau.
Đông y không có công thức chung.
Mỗi người là một bức tranh riêng – cần được phân tích kỹ – biện chứng rõ – điều trị riêng.
Nếu bạn đã chữa lâu mà bệnh vẫn tái phát, hoặc uống nhiều thuốc mà không thấy đỡ – có thể bạn đang điều trị chưa đúng cơ chế. Lúc đó, cần có người giúp phân tích rõ thể trạng, để điều trị đúng hướng.
Bài viết: Vì sao cùng một bệnh, mỗi người lại cần hướng điều trị khác nhau
Tác giả: Bác sĩ Nguyễn Thu Phong
Đơn vị: Tâm Đạo Y Quán – Phòng khám Y học Cổ truyền
Chuyên môn: Điều trị bệnh mạn tính theo Y học Cổ truyền, biện chứng cá nhân hoá
Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị y khoa. Nếu có vấn đề sức khoẻ, vui lòng tới gặp bác sĩ để được thăm khám trực tiếp.
Nguồn tham khảo
- Huangdi Neijing (Hoàng Đế Nội Kinh) – Nền tảng lý luận Biện Chứng Luận Trị (辨证论治).
- Trung Y Chẩn Đoán Học (中医诊断学) – Giáo trình về phương pháp tứ chẩn (vấn, vọng, văn, thiết) và biện chứng.
- Trung Y Nội Khoa Học (中医内科学) – Phân tích các thể bệnh thường gặp: tâm thận bất giao, can khí uất, tỳ vị hư hàn, huyết ứ, đàm nhiệt.
- Phương Tễ Học (方剂学) – Nguyên tắc lập phương, điều chỉnh theo thể trạng cá nhân.
- Kinh nghiệm lâm sàng của Bác sĩ Nguyễn Thu Phong – Điều trị bệnh mạn tính theo nguyên tắc “đồng bệnh dị trị”, biện chứng cá nhân hoá.
