ĐẶT LỊCH
Mất Ngủ Kéo Dài Dưới Góc Nhìn Đông Y (Y học cổ truyền)
Cơ chế hình thành – Phân thể bệnh – Hướng điều chỉnh bền vững
Mất ngủ là tình trạng ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại.
Có người khó đi vào giấc ngủ.
Có người ngủ chập chờn, dễ tỉnh.
Có người tỉnh lúc 1–3 giờ sáng rồi không ngủ lại được.
Có người ngủ đủ giờ nhưng dậy vẫn mệt, đầu nặng, tinh thần kém minh mẫn.
Theo phân loại của Tây y, mất ngủ (insomnia) có thể chia thành:
- Mất ngủ cấp tính
- Mất ngủ mạn tính
- Khó vào giấc
- Khó duy trì giấc ngủ
Nguyên nhân thường được nhắc đến gồm stress, rối loạn lo âu, nội tiết, bệnh lý mạn tính, tác dụng phụ thuốc.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn của Y học cổ truyền, mất ngủ không đơn thuần là “thiếu ngủ”.
Đó là biểu hiện của sự rối loạn điều hòa giữa các tạng phủ – đặc biệt là Tâm, Can, Tỳ, Thận – và sâu xa hơn là sự mất cân bằng giữa âm và dương.
Hiểu đúng cơ chế bên trong mới có thể điều chỉnh bền vững.
Đông y nhìn giấc ngủ như thế nào?
Trong lý luận Y học cổ truyền:
- Tâm chủ thần minh
- Huyết nuôi dưỡng thần
- Thận tàng tinh, chủ về âm dương căn bản
- Can tàng huyết, điều đạt khí
- Tỳ sinh khí huyết
Giấc ngủ hình thành khi:
- Dương khí quy về âm
- Thần được huyết nuôi dưỡng
- Khí cơ điều hòa, không nghịch loạn
Khi một trong các yếu tố này rối loạn:
- Huyết không đủ dưỡng thần
- Âm hư không tiềm được dương
- Can khí uất kết
- Tỳ khí suy yếu
Thì thần không yên, giấc ngủ bị ảnh hưởng.
Vì vậy, cùng là mất ngủ nhưng cơ chế có thể hoàn toàn khác nhau.
4 thể mất ngủ thường gặp trong thực hành lâm sàng
1. Tâm – Thận bất giao
Biểu hiện thường gặp:
- Khó ngủ, ngủ ít
- Hay tỉnh giữa đêm
- Hồi hộp, tim đập nhanh
- Lòng bàn tay nóng
- Lưng mỏi, dễ mệt
Cơ chế:
Thận âm suy không đủ để chế ước tâm hỏa.
Tâm hỏa bốc lên làm thần không an.
Nếu chỉ dùng thuốc an thần, giấc ngủ có thể cải thiện tạm thời nhưng gốc âm hư vẫn tồn tại.
2. Can khí uất
Biểu hiện:
- Khó ngủ khi có áp lực
- Nhiều mộng
- Dễ cáu gắt
- Tức ngực, thở không sâu
- Phụ nữ có thể rối loạn kinh nguyệt
Cơ chế:
Can chủ sơ tiết.
Khi cảm xúc bị dồn nén, khí uất không thông, thần bị quấy nhiễu.
Nhóm này nếu không điều chỉnh cảm xúc và nhịp sinh hoạt, điều trị khó bền.
3. Tỳ khí hư – Huyết hư
Biểu hiện:
- Mệt mỏi
- Ăn kém hoặc ăn vào đầy bụng
- Ngủ chập chờn
- Dậy không khoẻ
- Sắc mặt nhợt
Cơ chế:
Tỳ không sinh đủ khí huyết để nuôi tâm.
Thần thiếu dưỡng nên giấc ngủ không sâu.
Đây là nhóm thường gặp ở người làm việc quá sức, ăn uống thất thường.
4. Âm hư nội nhiệt
Biểu hiện:
- Ngủ ít
- Khô miệng
- Nóng trong
- Ra mồ hôi trộm
- Tỉnh giấc về gần sáng
Cơ chế:
Âm dịch hao tổn lâu ngày.
Dương không được chế ước, gây nội nhiệt quấy nhiễu thần minh.
Vì sao nhiều người điều trị chưa hiệu quả?
Trong thực tế, người mất ngủ thường:
- Tự mua thuốc an thần
- Dùng thảo dược theo truyền miệng
- Tăng cường tập luyện quá mức
- Ngâm chân kéo dài mỗi tối
Nhưng nếu:
- Không phân thể bệnh
- Không đánh giá toàn trạng khí huyết
- Không điều chỉnh lối sống
Thì mất ngủ dễ tái phát.
Giấc ngủ không tách rời hệ tiêu hóa, cảm xúc và nội tiết.
Hướng dưỡng sinh nền tảng có thể thực hành
Những nguyên tắc sau có thể áp dụng cho mất ngủ mức độ nhẹ.
1. Điều chỉnh giờ ngủ
- Lên giường trước 23 giờ
- Hạn chế ánh sáng xanh sau 21 giờ
- Không làm việc trí óc nặng sát giờ ngủ
Theo nhịp sinh học Đông y, 23–1 giờ là thời điểm dương khí bắt đầu thu liễm.
2. Ăn tối nhẹ và dễ tiêu
- Tránh ăn quá no
- Hạn chế rượu bia
- Người tỳ hư nên tránh đồ lạnh, sống
Tỳ khỏe giúp sinh đủ huyết để dưỡng thần.
3. Thở chậm trước khi ngủ
- Hít sâu bằng mũi
- Thở ra dài hơn hít vào
- Duy trì 10–15 phút
Giúp khí quy xuống, giảm tình trạng dương khí nghịch.
4. Ngâm chân ấm vừa phải
- 38–40 độ
- 10–15 phút
- Không ngâm quá lâu
Mục đích là dẫn khí huyết xuống dưới, hỗ trợ an thần nhẹ.
Khi nào nên thăm khám chuyên sâu?
- Mất ngủ kéo dài trên 3 tuần
- Dùng thuốc an thần lâu ngày
- Kèm hồi hộp, sút cân, trầm buồn
- Có bệnh mạn tính đi kèm
Trong những trường hợp này, cần được:
- Xem lưỡi
- Bắt mạch
- Đánh giá khí huyết – tạng phủ
- Hỏi kỹ sinh hoạt – cảm xúc
Vì mất ngủ chỉ là phần biểu hiện bên ngoài.
Một điều quan trọng cần hiểu
Điều trị mất ngủ không phải là ép cơ thể ngủ.
Mà là:
Khôi phục lại sự cân bằng bên trong.
Tại TÂM ĐẠO Y QUÁN, việc thăm khám luôn dựa trên biện chứng luận trị.
Không áp dụng chung một phương pháp cho tất cả.
Mỗi cơ thể là một thể trạng riêng.
Cùng là mất ngủ, nhưng gốc rễ có thể khác nhau hoàn toàn.
Nếu anh chị đang gặp tình trạng mất ngủ kéo dài và chưa hiểu rõ mình thuộc thể nào, có thể mô tả triệu chứng chi tiết hoặc gửi ảnh lưỡi chụp buổi sáng để được xem xét kỹ hơn.
Giấc ngủ không nên bị xem nhẹ.
Nhưng cũng không nên xử lý vội vàng.
Thu Phong
Y học cổ truyền – Dưỡng sinh – Dinh dưỡng lâm sàng.
